De stille mythologieën van mens zijn

Inhoudsopgave

• Wanneer het gezicht de laatste masker wordt
• Het masker als toestemming om eerlijk te zijn
• Rituelen zonder goden
• De rode draad en onzichtbare banden
• Bijblijven met wat geen antwoord heeft

Door de werken van Julia Soboleva (Letland, 1990)

Wanneer het gezicht de laatste masker wordt

Bij eerste beschouwing lijken de figuren in de schilderijen van Julia Soboleva nauwelijks op menselijke wezens. Ze dragen vogelmaskers, dierenkoppen, holle ogen; menselijke lichamen vergezeld van gezichten die alle bekende kenmerken afwijzen. Maar op het moment dat de kijker deze vreemdheid registreert, komt er tegelijkertijd een ander gevoel naar boven: het gevoel doorzichtig te zijn. Soboleva verbergt de mens achter de masker niet; integendeel, ze gebruikt de masker om het rauwste aspect van de moderne menselijke natuur bloot te leggen — een zelf dat heeft geleerd te overleven door zichzelf te fragmenteren. Wanneer het vertrouwde gezicht wordt afgepeld, blijft er geen fictie over, maar een moeilijker vorm van waarheid: het menselijk wezen in een primordiaal staat van rollen en instincten.

Het masker als toestemming om eerlijk te zijn

In het psychologische leven heeft een masker nooit alleen een verbergen betekend. Het is toestemming. Toestemming om kwetsbare, instinctieve of ongemakkelijke delen te uiten die het sociale leven ons vaak dwingt te onderdrukken. De figuren van Soboleva dragen maskers terwijl ze eten, zich verzamelen, in de rij staan, deelnemen aan naamloze rituelen. Ze zijn niet anders dan wij — behalve dat ze het vertrouwde gezicht hebben verwijderd. En juist omdat ze dit doen, worden ze waarachtiger. De kijker herkent zichzelf in deze vormen wanneer de identiteit wordt gereduceerd tot functie: de arbeider, het meegaand subject, de stille observer binnen een collectief. In de wereld van Soboleva hoeven mensen zich niet voor te doen als autonome individuen; ze mogen bestaan als adaptieve wezens.

Rituelen zonder Goden

Wat de schilderijen van Soboleva achtervolgt, is niet hun surreële kwaliteit, maar de rituele sfeer die elke scène omringt. Groepen mensen bewegen synchroon, staan in rijen, verzamelen zich rond tafels, verbonden door dunne rode draden. Er lijkt iets belangrijks te gebeuren, maar er is geen uitleg, geen godheid, geen belofte van verlossing. Psychologisch gezien weerspiegelt dit een bekende toestand van het moderne leven: we blijven rituelen uitvoeren zelfs als het geloof is vervaagd, omdat stoppen zou betekenen dat we met de leegte moeten omgaan. Rituelen dienen niet langer de aanbidding, maar de structuur. Ze stellen mensen in staat te geloven dat ze tot een bepaalde orde behoren, dat samen bewegen tijdelijk een stille, aanhoudende eenzaamheid kan verzachten.

De Rode Draad en Onzichtbare Verbonden

De kleur rood verschijnt herhaaldelijk in het werk van Soboleva als een terugkerend teken - kwetsbaar maar volhardend. Het is draad, verfrepen, een spoor van herinnering. In de psychologie is rood nooit neutraal: het is bloed, waarschuwing, intimiteit, onbenoembare trauma. De rode draden die de figuren samenbinden roepen de onzichtbare banden op die het menselijke leven vormgeven - familie, geschiedenis, cultuur, collectief trauma. De figuren verzetten zich niet tegen deze draden. Ze accepteren te leven binnen deze draden, net zoals mensen leren om te leven met wat niet volledig kan worden veranderd. Soboleva spreekt niet van genezing als ontsnapping, maar van een rustigere vorm van genezing: het vermogen om bij wat pijn doet te blijven, zonder het te ontkennen.

Blijven bij wat geen antwoord heeft

Een ander motief dat de blik van de kijker vasthoudt, is de herhaling van menigten. Bijna identieke lichamen, identieke houdingen, identieke richtingen, waardoor een gevoel van veiligheid ontstaat dat ook verstikkend is. Psychologisch gezien zijn menigten verleidelijk omdat ze verantwoordelijkheid verspreiden en ons in staat stellen ons te verbergen. Toch is er in de schilderijen van Soboleva altijd een lichte afwijking: een figuur in een andere tint, iemand die net uit het midden staat. Dit verschil is niet luid, maar voldoende om de prijs van bewustzijn te onderstrepen. Wanneer individuen beginnen de structuren te zien waar ze toe behoren, kunnen ze niet langer onbewust samensmelten, en die helderheid gaat vaak gepaard met eenzaamheid. Soboleva romantiseert noch rebellie, noch straft ze verschil. Ze observeert het met een zeldzame zachtheid.

Wat het werk van Julia Soboleva zijn blijvende gewicht geeft is beperking. Ze legt niets uit, concludeert niet en leidt de kijker niet naar een uiteindelijke waarheid. De werken blijven in suspensie, net zoals het menselijke psychologische leven, dat zelden volledige antwoorden biedt. Volwassenheid gaat uiteindelijk niet om het vinden van oplossingen, maar om het dragen van interne tegenstrijdigheden zonder ineenstorting. In een wereld die geobsedeerd is door etiketten, classificaties en zekerheid, fluistert Soboleva's kunst iets stil, maar moedig: je hoeft jezelf niet volledig te begrijpen om volledig te bestaan.

Bij Lenoir Decor geloven we dat kunst niet alleen bedoeld is om ruimte te vullen, maar om een innerlijke dialoog te openen. De werken van Julia Soboleva zijn niet gemaakt om snel bekeken te worden; ze zijn bedoeld om meegeleefd te worden, om te veranderen naast de emotionele toestanden en ervaringen van de kijker. Als deze beelden in jou een gevoel oproepen dat moeilijk te benoemen is, kan dat een teken van verbinding zijn. Je kunt meer van Soboleva's werk ontdekken in de zorgvuldig samengestelde catalogus van Lenoir Decor, waar kunst niet probeert te sussen, maar ervoor kiest om te begrijpen.

Bezoek onze catalogus om de dialoog tussen kunst en het innerlijke zelf voort te zetten.